Сурова бајка во море од отров

Кон романот „Човекот што зборуваше змиски“ од Андрус Кивирахк, ПНВ Публикации, Скопје, 2019

Она што прво пролетува низ главата кога го читате овој неверојатен роман е епска научна фантастика. Но, приказната и претопувањето на ликовите наведуваат на едно преинсталирање прво на ниво на впечаток, а потоа во теориска смисла на ниво на критериум. Имено, „Човекот што зборуваше змиски“ ги има сите елементи на бајка, а не е бајка. Ги има сите елементи на фантастика, но не е фантастика. Оваа чудна жанровска колоратура го влече читателот да си ги преиспита сите фантазмагорични конструкти во својата глава и да го стави својот имагинарен живот, оној кој никогаш нема да го одживее, а го замислил и „работи на него“ во служба на една приказна која има мета-историско јадро, но има развој на фолклорна екстраординарност.

Синтагмата која ја наведов во насловот „сурова бајка“ е и етимолошки, а и етички патоказ на сторијата на младиот Леемет кој во дванаесеттиот век во нашата ера говори јазик кој изумира, но кој ги покорува сите животни. Кивирахк во оваа т.н. „coming of age“ приказна на фантастичните елементи му наоѓа околности на традиционално верување во натчовечки сили и тие веќе не се коренито артифициелизирање на духови, вили, разни гномови, кентаури, едонорози итн. Стандардната матрица на овој вид на раскажувања во овој роман се компримираат во логика која е реалистично омнипотентна и како таква дозволува ликовите да се интерферираат едни во друг во различни околности. Кога го пишувам ова мислам на стапување во брак со мечка, мислам на преименувањето на витезите во „железни луѓе“, мислам на гадењето на шумските луѓе од лебот кој го јадат луѓето од селото. Имагивната територија во овој роман е освоена токму од таа цивилизациска преориентираност која метафорично говори за средновековниот период на Естонија и суровоста при конвертирањето на населението во Христијани ортодокси. Бајковитоста на приказната за младиот Леемет кој расте и постанува контраверзен херој со една сурова мелодраматичност во својот карактер е сведена на страстна љубов и тивко дозирана упорност која се граничи со храброст на еден млад момчак, но и таа карактеристика има своја контрастност со оглед на Луис Кароловата фарсична глазура која го прави овој лик малку опор, повремено фриволен и можеби во таа насока и симпатчен. Поминувајќи долго време додека не стигне до Северниот Жабок за кој и тој повремено се колеба дали воопшто постои, младиот авантурист се вљубува, но и се обидува да ја разбере цивилизациската антитеза, а таа се состои во спојување на неспоиви модели и судбини кои многу малку наликуваат на креатурите на Толкин од неговиот се уште дискутабилен „Силмарилион“, но затоа ја имаат магнитудата на  митосториите на исландскиот автор Сјон. Леемет својата судбина ја чита од глаголењето на неговиот вујко Воотеле, а суровост ја пие како горчлива билка од неговиот дедо. Се што во меѓувреме се случува на емотивен план е љубов која е изразена преку страст и преку припадност која е генетска, но сепак е најмногу подложна на промена. 

Андрус Кивирахк својата книжевна промисла ја изразува најмногу преку досега неартикулираната интерферираност на луѓето со животните. Релациите на Леемет со змијата Интс и митолошката подлога во овој роман наметнуваат една шема во која интелигенцијата и бесмртноста се најпосакуваните колективни желби на сите антропоморфни суштества – и на железните луѓе и на шумските луѓе (суштества) и на селаните кои имплицираат некаква „цивилизација“. Леемет говори змиски не само за да ги покори животните кои се уште ја држат таа балансирана дистинкција на човек и животно, туку за да одржат видови кои имаат интенција да се уништат едни со други. Тоа дише меѓу сите пасуси во овој прекрасен роман. Змијата е без остаток најсилен симбол на реинкарнацијата и генетското одржување. Интс и јазикот кој го говори само Леемет е симулакричен Ороборос и токму таа координата го прави овој роман зачуден и коцептуално иновативен. Затоа оваа приказна која тече на прв поглед конвенционално крие многу ситуациски замки и ги промешува жанровските одредници многу систематично. Отворајќи генеалогија која има базичен релативитет во мегафауната од која човекот излегува со голема веројаност повторно да се врати назад, Кивирахк божествената слика на змијата чиј отров симболизира и смрт и лек во исто време, ја пресликува во женскиот принцип, а машкиот принцип во скоро сите ликови (со исклучок на Леемет) е ирационален, роб на моментални одлуки без да се согледаат нивните последици. Машкиот принцип е извртена слика на идол со негативни импликации – Северниот Жабок, блантаво создание налик на гореспоменатите ликови на Луис Карол кои се фарсични, но фундаментот се крие само кај Алиса и евентуално кај Лудиот Шеширџија. Оваа споредба има излез во сижето кое во овој роман се пласти, а не тече ситуација по ситуација. Единствениот временски тек е животот на Леемет, кој не тече паралелно со приказната; тој лик се интегрира филозофки, би рекол можеби Епикурејски, со голема надеж и прикриена храброст, една широко фреквентна импостација на среќата за која токму тој, главниот лик има вистински рецепт – слобода на умот и слобода на срцето.

„Човекот што зборуваше змиски“ е роман за прочистувањето на една цивилизација чиј хаос чини генерации. Железните луѓе наликуваат на неоткриена вистина со која авторот со право не се занимава многу затоа што тоа е веќе прочитана книга. Цивилизацијата која пулсира на релација село – шума е базична и плодовите од тие релации се есенцијални. Инстинктот и метаболитичките процеси се алфа и омега, а се друго што значи урбано секојдневие се реченици кои ако човекот не знае да ги срочи ќе остане глувонем и несфатен. Кивирахк оваа сторија ја гради најверојатно инспириран токму од тоа цивилизациско недоразбирање, од современиот Вавилон кој крие уште пофатални недоречености, лицемерија и крутости. 

Леемет како прекрасно извајан комплексен лик е симбиоза на Петар Пан, Малиот Принц и Пинокио. Но, овие впечатоци се само интелектуални проблесоци кои ги согледувате додека го читате неговото патешествие. Таа симбиотичка врска е само добро изведена и анализирана интертекстуалност која раѓа лик што е оригинален, но е во редот на наведените легендарни книжевни херои. Сите други ликови имаат органична и извонредно отсликана карактеризација и всушност тоа е тоа што овој роман го прави уникатен, длабок, но истовремено и читлив.

Конечно, „Човекот што зборуваше змиски“ е роман за човековата антрополошка вистина која многу од писателите ја бараат. Ја бара и Андрус Кивирахк, но неговите фантазмагорични „аргументи“ се некако многу блиски до она што при нашите ретки промисли за тоа кои сме и од каде сме ни се наметнува како констатација на која многу малку сакаме да се концентрираме, а тоа е – нашата илузорност за човековиот вид.